Şirnex ku yek ji navendên girîng ên dîrokî, ekolojîk û çandî yên Kurdistanê ye, ji salên 1990'î vir ve veguheriye laboratuwarek ji bo projeyên sermayedaran. Şirnex ku bi valakirina gundan, şewatên daristanan û herêmên qedexekirî yên leşkerî tê zanîn, niha ji ber qadên petrolê, projeyên bendavan û darbirîna plankirî di rojevê de ye. Li vî bajarî ku ekosîstem bi rengekî bêveger hatiye wêrankirin, çandinî û xwedîkirina heywanan zirarê dibînin û çavkaniyên avê bi lez kêm dibin. Polîtîkayên ku îro tên pêkanîn ne tenê xwezayê wêran dikin, di heman demê de armanc dikin ku bîr û hebûna civakî ya mirovan jî tune bikin. 

 

QIRKIRINA EKOLOJIYA BOTANÊ

 

Midûriyeta  10'emîn a Karên Avê ya Dewletê (DSÎ) plan dike ku bi Bendava Şenoba ku li Heftboriyê ya bajarokê Sêgirkê yê navçeya Qileban ya Şirnexê ye, dê bedewiya xwezayî û mîrata herêmê di bin avê de bihêle. Rapora Nirxandina Bandora Jîngehê (ÇED) ya dawîn ku ji hêla Wezareta Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê ve di 18'ê Sibata 2026'an de ji bo bendava ku tê plankirin li ser Çemê Hêzil bê çêkirin, amade kir, bêyî ku behsa zirara ku bendav dê bide xwezayê bike, biryareke ÇED'ê ya erênî da. Ji hêla din ve, di sê mehên pêşîn ên 2026'an de li Şirnexê 21 serlêdanên ÇED'ê hatin pêşkêşkirin. Her çend biryar hat dayîn ku ji bo 17 ji van serlêdanan ÇED ne hewce ye jî, lê ji bo 3 serlêdanan pêvajoya ÇED'ê hat destpêkirin. Di civîna Komîsyona Lêkolîn û Nirxandinê de ji bo Santrala Hîdroelektrîkê (HES) ya ku tê plankirin ku ji hêla Şîrketa Enerjiyê ya Kaizen ve bê çêkirin jî biryar hat dayîn. 

 

‘TALAN DIDOME'

 

Endamê Platforma Ekolojiyê ya Şirnexê Tahir Cîn, diyar kir ku di Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de, aştiya li Şirnexê ceribandineke ekolojîk e û rêya aştiyê di aştiya ekolojîk re derbas dibe. Cîn destnîşan kir ku rastiyek e ku xwezaya Şirnexê bi salan hatiye talankirin û got: "Ev yek di şerên salên 1990'î de hat kirin. 4 hezar gund hatin valakirin. Şerek li dijî xwezayê hat destpêkirin. Di vî şerê ku di bin navê 'ewlehiyê' de hat kirin de, demografî û bîra Kurdistanê hatin hedefgirtin. Ev pêvajo ku bi valakirina gundan dest pê kir, îro bi rêbazên cuda berdewam dike. Pêvajoya ku di salên 1990'î de bi şewitandina gundan dest pê kir, bi radestkirina herêmê ji bo rantxwir û kapîtalîstan tê berdewamkirin. Wêrankirina ekolojîk niha gihîştiye astek ku ji serdemên berê wêdetir e." 

 

‘ARMANC XALÎKIRINA JI MIROVAN E'

 

Cîn bal kişand ser berdewamiya wêrankirina ekolojîk di Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk de û got: "Rayedaran qebûl kirin ku birîna daristanan di bin hinceta ewlehiyê de hatiye kirin û gotin ku ew ê berdewam neke. Lêbelê, ev ne rast e. Heta roja ku rayedaran ev daxuyanî dan jî, hat belgekirin ku wêrankirin berdewam dike. Ev talan hîn jî berdewam dike. Birîna daristanan ne tenê bi 'ewlehiyê' ve girêdayî ye, di heman demê de armanc dike ku bîra kolektîf a gelekî jê bibe." Cîn behsa wêrankirina berdewam a xwezayê li Şirnexê bi rêbazên curbicur kir û got: "Ji bilî birîna daristanan, ev wêrankirin ji hêla bendav û santralên hîdroelektrîkê ve jî tê zêdekirin. Armanca bendavên ku li ser Çemê Dîcle û şaxên wê hatine çêkirin, valakirina herêmê ye. Avhewa ji ber bendavan diguhere. Di vê pêvajoyê de, ekolojî ceribandinek ji bo aştiyê ye. Ekolojî gavek girîng a ber bi aştiyê ve ye. Wekî parêzvanên xwezayê, em bawer dikin ku bêyî aştıya bi xwezayê re, aşti ne pökan e. Jiyan û azadiya mirovan bi xwezayê ve girêdayî ye."

 

‘DÊ BAŞKÊ AŞTIYÊ ŞIKESTÎ BIMÎNE'

 

Cîn destnîşan kir ku eger welatiyên ku gundên wan hatine valakirin vegerin, ji ber wêrankirina ekolojîk dê ji bo wan zehmet be ku li gundên xwe bijîn û axaftina xwe wiha domand: "Ava binê erdê kêm bûye, dar hatine birîn û hewa jehrî bûye. Di rewşeke wisa de çawa dikare aştiyeke birûmet were bidestxistin? Jiyaneke ekolojîk, jiyaneke azad e. Dema ku herêma Botanê veguheree laboratuwarek ji bo projeyên rantê, çawa dikare aştî bê bidestxistin? Ger rêziknameyên qanûnî werin çêkirin, divê ewlehiya xwezayê bê garantîkirin. Her çend divê ji bo welatiyên ku vedigerin gundên xwe derfet werin afirandin da ku baxçeyên xwe biçînin û heywanan xwedî bikin jî, gihîştina gundan hîn jî qedexe ye. Li Gabarê her der bûye herêma ewlehiyê. Bi bahaneya lêgerîna petrolê, herêm tê kirin ku ne guncaw be ji bo jiyanê. Ji bo aştiya ekolojîk, divê ev tişt bi dawî bibin. Ger ev polîtîka berdewam bikin, baskê aştiyê dê her tim şikestî bimîne."

 

TÊKOŞÎNA JI BO EKOLOJIYÊ

 

Cîn diyar kir ku divê her kes aştiya ekolojîk bide pêşiyê û got: "Divê her kes cihê xwe di têkoşîna ekolojîk de bigire. Her çend pêvajoyek hebe jî, wêrankirina ekolojîk li gelek deveran berdewam dike. Ev ne tenê li Şirnexê, di heman demê de li gelek deverên din jî, bi taybetî li Mêrdîn, Amed û Mûşê diqewime. Kurdistan ne laboratuwara kesî ye. Bendava Şenoba ya ku ji bo Heftboriyê tê plankirin dê mîrateyeke xwezayî di bin avê de bihêle. Avêtina çopê nav Çemê Hêzilê sûcekî li dijî mirovahiyê ye. Talankirina xwezayê di bin navê lêgerîna petrol û komirê de berdewam dike. Pêdivî ye ku her kes dengê xwe li dijî van polîtîkayan bilind bike. Pêdivî ye ku têkoşîna hevpar a ekolojîk bê berfirehkirin. Pêdivî ye ku em xwe bi paradîgmayeke ekolojîk rêxistin bikin, ne wekî ku pergal dixwaze. Xweza ya me hemûyan e. Pêdivî ye ku em bi hev re xwezayê azad bikin. Em nikarin azad bin heya xweza azad nebe. Rêxistin ji bo vê yekê girîng e. Divê rêxistinên girseyî yên demokratîk têkoşînê berfireh bikin. Dema me ya windakirinê tune."

 

MA / Emrûllah Acar